Maloja

Ik heb al eerder iets verteld over het boek wat ik aan het lezen ben (Godel, Escher en Bach). Bij een deel over de getaltheorie (zeg maar alle regels die we gebruiken om te rekenen) stelt hij dat er eigenlijke verschillende manieren van rekenen naast elkaar kunnen bestaan en die ook weer naast de manier die wij allemaal als de juiste ervaren. Terloops merkt hij op dat de schapenhoeder en de boekhouder dat vast niet vinden omdat dat bij hun werk goed uitkomt. Maar is de gangbare manier wel handig voor een wolkenteller.

Op dat idee voortbordurend de door mij bedachte regels voor Hemels Rekenen. We kennen de volgende bewerkingen (steeds toegepast op wolken):

· Samenvoegen (aangegeven door een + teken): 1 wolk samengevoegd met 1 wolk geeft 1 wolk (weliswaar een grotere maar dat doet er nu niet toe). Dus 1 + 1 = 1. En 5 + 2 = 5. En 3 + 7 = 7. En 3 + 0 = 3. Het is even wennen maar het + teken staat voor samenvoegen en niet voor optellen (bekend uit het boekhoudersrekenen).

· Er uit halen (aangegeven door een – teken): 2 wolken waar er 3 uit gehaald worden geeft 5 wolken. Dus 2 – 3 = 5. En 8 – 3 = 11. Het is dus wat anders dan aftrekken en lijkt eigenlijk wel een beetje op het optellen uit het boekhoudersrekenen. Maar kijk uit: 0 – 2 = 0. Want uit 0 wolken kun je geen enkel andere halen.

· Herhaald samenvoegen (aangegeven door het x teken): 4 * 2 = 2 + 2 + 2 + 2 = 2. Maar 2 * 4 = 4 + 4 = 4. Het lijkt op vermenigvuldigen uit het boekhoudersrekenen, maar werkt heel anders, omdat samenvoegen wat anders is dan optellen.

· Delen (aangegeven door een : teken): 2 wolken die in 3-en worden gedeeld geeft 6 wolken. Dus 2 : 3 = 6. En nu levert de omdraaiing 3 : 2 wel dezelfde uitkomst op, namelijk 6. Dit delen lijkt wel een beetje op vermenigvuldigen uit het boekhoudersrekenen. Ik weet nog niet precies waar de verschillen zitten maar wellicht hebben die weer met het gebruik van het getal 0 te maken.

Mijn kinderen vinden dit hemels rekenen maar onzin of liever gezegd onjuist. Ik kan me het eerste nog wel voorstellen maar ben het met het tweede pertinent oneens. Wat vinden jullie? En wat vinden de engelen die van God te horen hebben gekregen dat er steeds maar een engel tegelijk op een wolk mag zitten?

Ik las in Tijdschrift voor coaching: http://www.tvc.nl/index.php?p=16&id=560884

Een onzin-onderzoek natuurlijk, waarvoor Harvard zich mag schamen en media die dat klakkeloos overnemen natuurlijk een beetje ook. In de zestiger jaren werd de therapiewereld opgeschrikt door een grootscheepse evaluatie van Eysenck - een gerenommeerd onderzoeker - van het effect van psychotherapie. Zijn conclusie was namelijk schokkend: het effect was namelijk 0,0. Tot dat men zich verdiepte in de wijze van onderzoek en erachter kwam dat Eysenck alle interventies op één hoop had gegooid en het gemiddelde effect daarvan had gemeten. Zowel in therapie als in teamsturing en -coaching geldt echter de regel 'Baat het niet, schaadt het niet' niet. Er zijn gewoon slechte teams naast goede teams, beginnende teams naast vasthoudende teams, projectteams naast afdelingsteams, innovatieteams naast productieteams. Als je dat op één hoop gooit zie je een gemiddelde en zie je niet de verschillen. En die zijn juist interessant: wat werkt waar en waarom?

Het zijn mooie tijden voor mij, een krediet-, een financiële en misschien wel een globale economische crisis. Veel aandacht, veel publiciteit en veel halve en hele deskundig- en waarheden. Een mooie kans voor mij om iets van economie te leren, zowel van de harde kant – cijfers – als van de zachte kant – beeldvorming. Want echt verstand heb ik er niet van maar ik kan wel logisch nadenken. En mijn verontwaardiging over die zakkenvullers en in hun toezicht tekortschietende overheden is niet zo groot dat ik niet wil proberen te ontdekken hoe het nou allemaal werkt. Hoe zijn die economische wetten nou, waardoor je een beetje kan snappen waarom dat gebeurt wat er plaatsvindt?

ENRON

ENRON was die Amerikaanse energieleverancier die eind jaren negentig als één van de succesvolste bedrijven ter wereld gold om al snel in dit millennium begraven te wordenmet het woord schandaal op de grafzerk. De topbestuurders in de gevangenis, het in naam verdwijnen van hun huisaccountant – Andersen -, de belangrijke Sarbanes-Oxley wet over corporate governance (zie wikipedia voor uitleg) en onze eigen code Tabaksblat als gevolg. Ik heb eens uitleg gekregen wat voor foute dingen die Enronners nu eigenlijk gedaan hebben die onvoldoende werden gecontroleerd en kwam tot de conclusie dat die daden nog niet eens zo crimineel lijken en toch mafia-like uitpakken. Het mechanisme heet business-to-market en wijkt niet fundamenteel af van de manier waarop Damian Hurst zijn eigen werk veilt en daar behoorlijk aan verdient.

Marktwaarde

Bij het opmaken van de balans aan het einde van een bedrijfsjaar wordt naast een winst- en verliesrekening ook een echte schatting van de balanswaarde van een bedrijf gemaakt. Die waarde wordt bepaald door eigen kapitaal, bezittingen, productiemiddelen (assets: dat kunnen ook mensen zijn of –wetenschappelijke- kennis),maar ook door de grootte van de orderportefeuille. Dat is logisch want investeren gaat voor de baet uit en je mag er op rekenen dat de verwachte winst ook wordt gemaakt. Nu hebben in de zakenwereld producten niet alleen een eigen, intrinsieke waarde maar ook een marktwaarde. Dat die twee waarden flink kunnen contrasteren, leert bijvoorbeeld de wereldwijde voedselcrisis, maar ook de kunstwereld waarin een schilderij dat waard is wat de gek er voor geeft. Die marktwaarde is de resultante van de verhouding tussen aanbod en vraag. Aanbod is deels te sturen- kijk maar naar de OPEC, de boterberg, visquota, maar vraag ook. Daar is niet perse wat op tegen en het domein van de reclame.

Kapitalisme

In de moderne, kapitalistische economieën heeft ook een bedrijf zelf een marktwaarde waarvan de beursnotering de voornaamste indicator is. Het is aantrekkelijk voor een bedrijf om die marktwaarde te beïnvloeden. Daarom zijn de vooruitzichten van de topbestuurders altijd relatief gunstig, want daarmee stijgt de vraag (van beleggers) en de waarde van het bedrijf. Beleggen met voorkennis is een doodzonde in deze wereld, daarom mag de bestuurder ook niet zelf in aandelen handelen. Maar –zal later blijken- die heeft wel andere methoden.

Bedrog, bedrieger, bedragst

Terug naar ENRON. Die heeft gedurende een aantal jaren het begrip orderportefeuille opgerekt. Dat mag natuurlijk een beetje, je moet je (eerder) gemaakte kosten verantwoorden en dat mag je doen met behulp van verwachte baten. Dus behalve de al geplaatste orders ook de reëel te verwachte opdrachten. Maar het mechanisme is ook al belangrijk vóór de start van de investering en in sommige bedrijfstakken is de tijdsspanne tussen geld uitgeven en verdienen erg groot (bij Fokker –vliegtuigen- was dat wel tien jaar; bij kernfusie naar te verwachten meer dan een halve eeuw). Niet onredelijk dus maar ENRON ging een klein stapje verder. Bij elk project wat ze startten maakten ze een schatting van de verwachte opbrengsten en zetten dat op de balans. Maar een verwachting is een marge en als je consequent in het gunstigste geval noteert dan wek je te hoge winstverwachtingen. Dat heeft van der Hoeven met Ahold ook gedaan volgens de rechter. Een hoge winstverwachting leidt tot een hoge balanswaarde en omdat beleggers dat wel aantrekkelijk vinden – en betrouwbaar want een gerenommeerd accountant heeft het gecontroleerd – stijgt de marktwaarde en de beursnotering. En onze slimme topbestuurder krijgt daarop zijn bonus.

Ik snap nog niet alles

Bedrijven geven aandelen uit om aan startkapitaal te komen, geld om te investeren en later winst mee te boeken. Daarom krijgen aandelenbezitters ook dividend, dat is namelijk een aandeel in de winst, die geboekt is dankzij zijn mee investeren. Dat aandelenbezitters – zeg maar investeerders – met elkaar mogen handelen vind ik nog niet zo gek. Als ik het heb aangedurfd om een innovatieve ondernemer met kapitaal op weg te helpen en het pakt goed uit (veel dividend, veel vraag naar het aandeel dus het stijgt in waarde) mag ik daar best aan verdienen. Misschien steek ik mijn winst wel in andere goede bedrijven (en dat hoeft niet perse in de vorm van aandelen). Wat ik niet snap is dat iedereen maar praat over de beurswaarde van een bedrijf (aantal aandelen*aandeelprijs) alsof het de echte waarde is. Neen het is de marktwaarde (vraag en aanbod op een beurs) van een deel investeringsgeld. Dat is tricky. Dat wordt des te trickier als de producten helemaal niet zelf meer bestaan maar zijn gebaseerd op de marktwaarde van onderliggende producten. Ik bedoel banken. Hun product is liquide geld, gebaseerd op de marktwaarde van echt iets leverende bedrijven (en soms leveren die slechts een dienst met een eigen waarde boven op de samenstellende – echte- delen; vergelijk een reisbureau, voor mijn part een krantenuitgever).

Ongedekte hypotheken

Ik maak het expres ingewikkeld om de volgende vraag te kunnen beantwoorden. Het is gebleken dat de slechte hypotheken die de kredietcrisis veroorzaakten minder dan vijf procent van het aantal huishypotheken betreft en dat slechts alleen in de V.S. Hoe kan dat de oorzaak zijn van een wereldwijde financiële en mogelijk zelfs economische crisis, die veel meer paniek veroorzaakt dan de veel bedreigendere huidige voedselcrisis? Objectief kan dat ook niet (hoezo, Fortis is nog maar 5% van zijn waarde?; het heeft amper echt eigen waarde gehad), maar paniek en complexiteit zijn hier de sleutelwoorden. Vooral complexiteit want de wereldhandel in geld is dermate complex geworden dat niemand het meer snapt. En een betere voedingsbodem voor paniek ken ik niet. De Fanny Mays en Freddie Macs zijn die slechte hypotheken gaan mengen met goede (zullen we die definiëren aan de hand van de werkelijke waarde van een huis en de terugbetaalvaardigheid van de eigenaar?) en dat in pakketten verkocht aan andere banken. En weer verder doorverkocht en ga zo maar door. Dus wat koop je nu eigenlijk voor waarde als je als pensioenfonds (investeert namens de gewone man om een goed pensioen voor hem te verdienen) aandelen neemt in een grote bank? Het is lucht (een goede vergelijking: het lijkt wel niets maar er zit echt zuurstof in – maar hoeveel?) en het lijkt lekker gebakken (over dat lekker bakken zo dadelijk meer). Wat is het verschil nog met een loterij-spelshow op de televisie?

Bonussen, waarom niet?

En dan nu een mening want een verhaal mag (en moet zelfs) een moraal hebben. Ik denk dat complexiteit een van de grondoorzaken is. Die complexiteit is enorm toegenomen in drie richtingen: ruimtelijk (een mondiale economie), in de tijd (pensioen: investeren in een verdienste voor over 40 jaar) en in metaniveau (geldbeurzen zijn minstens quartaire sector). Dat is het luchtaspect. We moeten ingewikkelde zaken weer kleiner maken (ontwikkelen): zorg voor jezelf en biedt anderen de ruimte dat ook te doen.

Het andere aspect heeft met het bakken te maken en de baklucht ruikt naar bonussen. In de huidige bedrijfscultuur en arbeidsmoraal tiert het resultaat gericht belonen welig. Dat is op zich een aantrekkelijke gedachte. Waarom zou je niet verdienen (ook in waardering, liefde en geluk) naar je verdienste (zorg voor je zelf en ruimte en hulp aan anderen)? Daar hoeft voor mij zelfs geen Balkenende-norm aan vast te zitten (voor geluk is zelfs de sky niet de limit) maar dan moeten we het echt ook zo doen.

Nu is vaak de focus gericht op het resultaat en niet op de verdienste en bovendien op de begeerte (op korte termijn) in plaats van op het geluk (op langere termijn). Terug naar de bonus in het bedrijfsleven. Een topbestuurder geef ik liever 2 miljoen aan salaris dan 1 miljoen aan salaris en 1 miljoen aan bonussen indien hij resultaat haalt. Waarom? Een bonus op resultaten lokt namelijk verkeerd gedrag uit. De bestuurder optimaliseert dan namelijk naar korte termijn resultaten in plaats van lange termijn verdienste; erger nog het resultaat zal ten koste gaan van die verdienste. En dat is weer een simpele economische wet, los van ethiek.

Jaren geleden, we woonden hier nog niet zo lang, hebben we onze tuin eens grondig aangepakt. Met de hulp van een aantal vrienden van mijn oudste zoon heb ik zeven kuub aarde door het huis heen de tuin in gekruid. Daarop is onder andere gras ingezaaid. We hebben ook nog een pergola gebouwd tussen de appelboom en ons schuurtje achter waarlangs een blauwe regen moest gaan groeien. Na een aardig begin is dat uiteindelijk mislukt. De pergola was echter inmiddels in gebruik genomen door onze en onze buur-katten. Het stuk gaas dat we aan de onderkant van de boom hadden aangebracht om (kapot) krabben te voorkomen werkte geweldig maar vlak boven het gaas startte de route naar het dak van de schuur en de wereld daarachter. Blauwe regen dood maar de pergola had een nieuwe functie en werd dus niet afgebroken. Sterker nog, toen hij na jaren achterstallig onderhoud min of meer uit elkaar viel, heb ik hem provisorisch gerepareerd. Het aantal nagelgaatjes in de appelboom bleef toenemen.

Een kleine maand terug hebben wij de geest: het gras moet maar weer eens ondergespit, een deel van de border afgebroken en opnieuw aarde binnengesjouwd. Inmiddels is 2000 liter onderliggend veen richting centrum aarde weggezakt. Tijdens de voorbereidingen voor dit weekend spitten, scheppen en kruien moet de pergola tijdelijk wijken. Maar dat is grappig: één voor één ontdekken onze en onze gast-katten dat in de boom springen niet leidt tot een mogelijke tocht naar nog hogere sferen. Teleurgesteld? Ik weet het niet, teleurgesteld zijn is misschien wel een vorm van denken en kunnen katten dat? Ook grappig: de omgekeerde weg kan ook niet meer. Er leiden meer wegen naar het schuurdak maar dan kan je weer niet via de pergola en de boom terug. Isabelletje, de dikste maar toch niet de domste van het stel, wordt tijdens haar ontdekking door mij gadegeslagen. Ze komt aan bij de verdwenen oversteek, stapt er niet op en loopt door naar een andere afgang. Letterlijk dan, maar die neemt ze niet, loopt terug en blijft vijf minuten bij de verdwenen optie wachten. Op haar kats dan, met alle geduld en ogenschijnlijk niet geïnteresseerd. Maar waarom dan dat wachten? Het is daardoor dat ik moet denken aan een ander kattenfenomeen. Blaffers hebben een baas en poezen personeel, ondervinden wij aan den lijve. We hebben geen kattenluikjes maar de beesten willen graag van de deur gebruik maken, maar weten (?) dat die – op een deels onvoorspelbaar moment (deels omdat vast staat dat wij er moeten, maar in wisselend tijdsbestek verschijnen en reageren op hun verzoek(?)) – open of dicht kan blijken te zijn. Ik weet het: voor Isabelletje is de pergola blijkbaar een soort (onzekere) deur geworden. Na het wachten loopt ze toch weer verder, keert weer terug, aarzelt even en lijkt dan een snel besluit te nemen: de andere weg is hooguit figuurlijk géén afgang.

Natuurlijk het verhaal gaat verder; ik had het al over een tijdelijke afbraak. Want dat bevestigt het eerder genoemde deurkarakter. Als je als kat het begrip tijdelijk niet snapt – en dat is een fundamentele eigenschap wat een deur onderscheidt van een doorgang – overkomt je wat Foeksia gebeurde bij een andere verbouwing. Een gat in de muur om een raampje met licht te maken van de keuken naar de gang. Maar daar kun je mooi doorheen en gelijk naar boven waar je normaal gesproken niet gewenst ben. Maar ja, alleen licht hoefde er doorheen dus werd er een ruitje geplaatst. Een kat zit wel op het niveau van een ezel, dus ze stootte haar neus maar één keertje. Om een lang verhaal kort te maken: Zowie heb ik eenmaal op de nieuwe pergola gezet en aarzelend herontdekte ze een nieuwe wereld. De andere katten heb ik niet gezien en dat is jammer. Want na een week kent iedereen de route weer, maar ik zou willen weten van welke kant af doen ze de ontdekking dat de verbinding weer hersteld is, de deur weer open is? Vanaf de schuur zie je het gewoon als je er langs loopt, maar onder aan de appelboom moet je eerst een doodlopende weg in om er bij verrassing achter te komen dat de pergola toch gewoon een deur is. En ik betwijfel of een kat dat doet.

Kunnen katten denken, is de vraag die het thema van dit stukje betreft. Ik vind van wel, mijn huisgenoten zijn geneigd te zeggen van niet. Ze laten zich leiden door hun instinct, zeggen ze en dat is geen denken. Denken is aan mensen voorbehouden, een stelling die religieus aannemelijk kan lijken maar evolutionair niet zo waarschijnlijk kan zijn. Ik meen dat ze denken en bewust zijn op één lijn stellen. Geen denken zonder zelfbewustzijn en dan worden we het even eens: zelfbewustzijn is wel iets typisch menselijk. Maar ook wij denken grotendeels – observeren, wegen af, maken plannen, bezien scenario’s, ondergaan de gevolgen en leren daarvan – zonder een noemenswaardige rol van dat bewustzijn. Want dat is veel te traag, moesten we daarop wachten dan waren we allang opgegeten of van de honger uitgestorven. Neurologisch onderzoek heeft uitgewezen dat een mens op een stoel de hersenactiviteit die voorafgaat aan het opstaan al een halve seconde eerder vertoont dan dat hij zegt dat hij de beslissing heeft genomen om op te staan. Het bewustzijn rechtvaardigt achteraf de – instinctief? – genomen beslissing en doet dan ook nog alsof hij het heeft gedaan. Ons veelgeprezen bewustzijn doet alsof het denkt maar dat kan het instinct veel beter. Ons bewustzijn is in deze een charlatan en een bedrieger. Filosofen vergelijken het bewustzijn met het lampje van de koelkast, dat net doet alsof het altijd het binnenste van de koelkast verlicht. Maar het koelen – denken in de metafoor – heeft helemaal geen licht nodig. Het is nog erger: het bewustzijn is niet alleen het lampje maar ook de enige die zelf constateert dat het brandt. Ja, geen wonder als ik me bewust moet zijn om te weten dat ik me bewust ben. Het lampje moet branden om te constateren dat het brandt.

Dus, mensen kunnen denken zonder zelfbewustzijn en waarom zouden katten en andere dieren dat dan niet gewoon op dezelfde manier doen. Gewoon zonder neplichtje. Katten zijn wél dommer dan mensen. Na het kruien moet er gras in de tuin. En pas gelegd gras moet ’s avonds worden gesproeid. En wij hebben zo’n zwaaiding. Als ik Foeksia zou zijn, zou ik zien dat een watergordijn ook een soort deur is: het is afwisselend open en dicht. Notabene met enige regelmaat. Maar ja, Foeksia is een kat; zij ziet minder, zij overziet minder, zij kan minder scenario’s aan dan ik. Dus is ze na de eerste natte poging gedoemd nog een aantal uren achter in de tuin te blijven.