Jaren geleden, we woonden hier nog niet zo lang, hebben we onze tuin eens grondig aangepakt. Met de hulp van een aantal vrienden van mijn oudste zoon heb ik zeven kuub aarde door het huis heen de tuin in gekruid. Daarop is onder andere gras ingezaaid. We hebben ook nog een pergola gebouwd tussen de appelboom en ons schuurtje achter waarlangs een blauwe regen moest gaan groeien. Na een aardig begin is dat uiteindelijk mislukt. De pergola was echter inmiddels in gebruik genomen door onze en onze buur-katten. Het stuk gaas dat we aan de onderkant van de boom hadden aangebracht om (kapot) krabben te voorkomen werkte geweldig maar vlak boven het gaas startte de route naar het dak van de schuur en de wereld daarachter. Blauwe regen dood maar de pergola had een nieuwe functie en werd dus niet afgebroken. Sterker nog, toen hij na jaren achterstallig onderhoud min of meer uit elkaar viel, heb ik hem provisorisch gerepareerd. Het aantal nagelgaatjes in de appelboom bleef toenemen.
Een kleine maand terug hebben wij de geest: het gras moet maar weer eens ondergespit, een deel van de border afgebroken en opnieuw aarde binnengesjouwd. Inmiddels is 2000 liter onderliggend veen richting centrum aarde weggezakt. Tijdens de voorbereidingen voor dit weekend spitten, scheppen en kruien moet de pergola tijdelijk wijken. Maar dat is grappig: één voor één ontdekken onze en onze gast-katten dat in de boom springen niet leidt tot een mogelijke tocht naar nog hogere sferen. Teleurgesteld? Ik weet het niet, teleurgesteld zijn is misschien wel een vorm van denken en kunnen katten dat? Ook grappig: de omgekeerde weg kan ook niet meer. Er leiden meer wegen naar het schuurdak maar dan kan je weer niet via de pergola en de boom terug. Isabelletje, de dikste maar toch niet de domste van het stel, wordt tijdens haar ontdekking door mij gadegeslagen. Ze komt aan bij de verdwenen oversteek, stapt er niet op en loopt door naar een andere afgang. Letterlijk dan, maar die neemt ze niet, loopt terug en blijft vijf minuten bij de verdwenen optie wachten. Op haar kats dan, met alle geduld en ogenschijnlijk niet geïnteresseerd. Maar waarom dan dat wachten? Het is daardoor dat ik moet denken aan een ander kattenfenomeen. Blaffers hebben een baas en poezen personeel, ondervinden wij aan den lijve. We hebben geen kattenluikjes maar de beesten willen graag van de deur gebruik maken, maar weten (?) dat die – op een deels onvoorspelbaar moment (deels omdat vast staat dat wij er moeten, maar in wisselend tijdsbestek verschijnen en reageren op hun verzoek(?)) – open of dicht kan blijken te zijn. Ik weet het: voor Isabelletje is de pergola blijkbaar een soort (onzekere) deur geworden. Na het wachten loopt ze toch weer verder, keert weer terug, aarzelt even en lijkt dan een snel besluit te nemen: de andere weg is hooguit figuurlijk géén afgang.
Natuurlijk het verhaal gaat verder; ik had het al over een tijdelijke afbraak. Want dat bevestigt het eerder genoemde deurkarakter. Als je als kat het begrip tijdelijk niet snapt – en dat is een fundamentele eigenschap wat een deur onderscheidt van een doorgang – overkomt je wat Foeksia gebeurde bij een andere verbouwing. Een gat in de muur om een raampje met licht te maken van de keuken naar de gang. Maar daar kun je mooi doorheen en gelijk naar boven waar je normaal gesproken niet gewenst ben. Maar ja, alleen licht hoefde er doorheen dus werd er een ruitje geplaatst. Een kat zit wel op het niveau van een ezel, dus ze stootte haar neus maar één keertje. Om een lang verhaal kort te maken: Zowie heb ik eenmaal op de nieuwe pergola gezet en aarzelend herontdekte ze een nieuwe wereld. De andere katten heb ik niet gezien en dat is jammer. Want na een week kent iedereen de route weer, maar ik zou willen weten van welke kant af doen ze de ontdekking dat de verbinding weer hersteld is, de deur weer open is? Vanaf de schuur zie je het gewoon als je er langs loopt, maar onder aan de appelboom moet je eerst een doodlopende weg in om er bij verrassing achter te komen dat de pergola toch gewoon een deur is. En ik betwijfel of een kat dat doet.
Kunnen katten denken, is de vraag die het thema van dit stukje betreft. Ik vind van wel, mijn huisgenoten zijn geneigd te zeggen van niet. Ze laten zich leiden door hun instinct, zeggen ze en dat is geen denken. Denken is aan mensen voorbehouden, een stelling die religieus aannemelijk kan lijken maar evolutionair niet zo waarschijnlijk kan zijn. Ik meen dat ze denken en bewust zijn op één lijn stellen. Geen denken zonder zelfbewustzijn en dan worden we het even eens: zelfbewustzijn is wel iets typisch menselijk. Maar ook wij denken grotendeels – observeren, wegen af, maken plannen, bezien scenario’s, ondergaan de gevolgen en leren daarvan – zonder een noemenswaardige rol van dat bewustzijn. Want dat is veel te traag, moesten we daarop wachten dan waren we allang opgegeten of van de honger uitgestorven. Neurologisch onderzoek heeft uitgewezen dat een mens op een stoel de hersenactiviteit die voorafgaat aan het opstaan al een halve seconde eerder vertoont dan dat hij zegt dat hij de beslissing heeft genomen om op te staan. Het bewustzijn rechtvaardigt achteraf de – instinctief? – genomen beslissing en doet dan ook nog alsof hij het heeft gedaan. Ons veelgeprezen bewustzijn doet alsof het denkt maar dat kan het instinct veel beter. Ons bewustzijn is in deze een charlatan en een bedrieger. Filosofen vergelijken het bewustzijn met het lampje van de koelkast, dat net doet alsof het altijd het binnenste van de koelkast verlicht. Maar het koelen – denken in de metafoor – heeft helemaal geen licht nodig. Het is nog erger: het bewustzijn is niet alleen het lampje maar ook de enige die zelf constateert dat het brandt. Ja, geen wonder als ik me bewust moet zijn om te weten dat ik me bewust ben. Het lampje moet branden om te constateren dat het brandt.
Dus, mensen kunnen denken zonder zelfbewustzijn en waarom zouden katten en andere dieren dat dan niet gewoon op dezelfde manier doen. Gewoon zonder neplichtje. Katten zijn wél dommer dan mensen. Na het kruien moet er gras in de tuin. En pas gelegd gras moet ’s avonds worden gesproeid. En wij hebben zo’n zwaaiding. Als ik Foeksia zou zijn, zou ik zien dat een watergordijn ook een soort deur is: het is afwisselend open en dicht. Notabene met enige regelmaat. Maar ja, Foeksia is een kat; zij ziet minder, zij overziet minder, zij kan minder scenario’s aan dan ik. Dus is ze na de eerste natte poging gedoemd nog een aantal uren achter in de tuin te blijven.
